Nog even dit…

Reacties van lezers, aanvullingen op eerdere artikelen, oproepen en leuke nieuwtjes. Dit zijn zaken die thuis­horen in “Nog even dit…”. Heb je ook iets te melden? Laat het ons weten!

Ons mailadres: nieuwsbrief@nvbs.com.

10 jaar Topotijdreis

‘Atlassen geven ons geen compleet beeld’

Waar liep die tramlijn nou precies? Was deze verhoging misschien ooit een spoorwegovergang? Boeiende vragen voor de 4000 leden van de Nederlandse Vereniging van Belangstellenden in het Spoor- en Tramwegwezen (NVBS). Topotijdreis helpt in de zoektocht naar antwoorden.

Sjef Jansen en Frank Hoogenboom. Foto: Kadaster / Plaatwerk fotografen.

Spoorzoeken met Topotijdreis
Frank Hoogenboom organiseert excursies voor de NVBS. Met enthousiaste leden volgt hij routes van voormalige spoor- en tram­lijnen. Ze bekijken daar oude gebouwen en bruggen: “Daar helpt Topotijdreis geweldig bij. Atlassen gaven ons niet het complete beeld. Nu heb je een verzameling van alle beschikbare kaarten. Je kunt daarop zien hoe een spoorlijn ooit is vastgelegd. En vervolgens kun je ter plekke dingen aanwijzen. In Vollenhove zie je bijvoorbeeld nog het stations­gebouw waar vroeger de tramlijn Zwolle-Blokzijl liep.”

Op zoek naar oude lijnen
Veel NVBS-ers zijn geïnteresseerd in spoor- en tramwegen van nu. Voor Frank zelf is dat andersom. Hij noemt zich ‘spoorwegarcheoloog’, iemand die sporen zoekt in de geschiedenis: “Een wegverhoging kan betekenen dat daar ooit een kruising met een spoorlijn was. Dat controleer ik ter plekke dan snel met Topotijdreis. Mooi dat je daarbij kaarten uit verschillende periodes naast elkaar kunt ver­ge­lijken.”

Inzoomen op de omgeving
Sjef Janssen is ook NVBS-lid en beheert archiefdocumenten. “Op ontwerp­tekeningen voor spoorlijnen staan alleen de spoorlijnen zelf. Pas als je ze naast topografische kaarten legt, zie je ook de omgeving. Het is fijn dat je met Topotijdreis kunt inzoomen, wat bij een papieren kaart natuurlijk niet kan.” Soms ontdekt hij iets wat zelfs Topotijdreis niet ziet. “In Limburg is nog ongeveer 50 meter te zien van de spoorlijn Hoensbroek-Heerlerheide. Die heeft alleen bestaan tijdens de Eerste Wereldoorlog en heeft nooit een topografische kaart gehaald.”

Vragen over oude foto’s
De NVBS krijgt veel vragen over oude foto’s waar bijvoorbeeld een tram of wachtpost op staat. Mensen willen dan weten waar het precies is. “Aan de hand van de omgeving kun je met onder andere Topotijdreis de goede plek vinden. Mensen springen een gat in de lucht wanneer ze het antwoord van ons krijgen. De afbeelding uit Topotijdreis sturen we mee!”

Dit artikel is met toestemming overgenomen van www.kadaster.nl

Meer informatie:

• Artikel over het ontstaan van Topotijdreis
• Zelf door de tijd reizen op Topotijdreis.nl
• De collecties van de SNR

Openbaar vervoer in Boston

Door Ciril van Hattum

Er zijn in de wereld steden met oude en nieuwe trambedrijven. De oude hebben de enorme opheffingsgolf in en na de Tweede Wereldoorlog overleefd, terwijl de nieuwe opgericht zijn in de laatste decennia van de vorige eeuw en daarna. Ook in Noord-Amerika verdwenen bijna alle trams, want exploitatie met dieselbussen was vele malen goedkoper. In het topjaar 1917 reden er in de Verenigde Staten en Canada samen in 370 steden elektrische trams over 75.000 km rails met een totaal van 80.000 motorrijtuigen. Begin jaren zestig waren er nog slechts acht overgebleven, zeven in de VS en één in Canada.

Een van deze tramsteden is Boston, gelegen aan de Charles River, grootste en tevens hoofdstad van de staat Massachusetts in het noordoosten van de VS. Massachusetts Bay Transportation Authority (MBTA) regelt hier het openbaar vervoer, bestaande uit trams (light rail), metro’s (subways), diesel- en trolley­bussen, ferries en commuter-spoorlijnen. Gezamenlijk aangeduid met de van Rapid Transit Lines. Het openbaar railvervoer is heel over­zich­te­lijk: vier lijnen, elk aangeduid met een kleur. De groene wordt geëxploi­teerd met trams. Alle lijnen rijden zowel boven- als ondergronds.

Bron: www.mbta.com

De eerste elektrische tram reed hier al in 1897. Niet alleen het openbaar vervoer kent een lange historie, de streek eveneens. In het begin van de zeventiende eeuw zetten de eerste pelgrims voet aan land in Massachusetts. De stad Boston, gesticht in 1630, is een van de oudste Ameri­kaan­se steden. Wel groot, maar niet té: ongeveer 675.000 inwoners, ver­gelijk­baar met Rotterdam. Een prettige stad, is de algemene opinie.

Alle trambedrijven hebben veel te danken aan de introductie van de PCC-cars eind jaren dertig. Maar desondanks gingen er vele over de kop, zeker toen vervanging van het rijdend materieel aan de orde kwam. De acht overlevers hebben dit voornamelijk te danken aan de goede kwaliteiten van de PCC’s en aan het op tijd regelen van nieuw materieel. Zo ook Boston, waar de toenmalige tramlijnen op het laatst allemaal van PCC-rijtuigen gebruik maakten.

Boston, 3 maart 1962. Drie PCC’s met de 3292 voorop op lijn 61 te Cleveland Circle. Foto: F.C. Wieder.

MBTA heeft haar PCC-vloot altijd goed onderhouden, maar eens komt toch het moment om aan vervanging te denken. In de jaren zeventig verdwenen de PCC-trams (type 5 in het jargon van MBTA) geleidelijk uit het straatbeeld, dat wil zeggen: bijna. Hierover later meer. Uit eigen land kwamen 175 gelede trams van fabrikant Boeing-Vertol (type 6) de PCC’s vervangen, medio jaren tachtig aangevuld met nog eens 120 soortgelijke trams van Kinki Sharyo (type 7) uit Japan. Dat lijken er veel voor enkel de groene lijn, maar deze berijdt vier zijtakken. Alle beginnen in het noorden bij Lechmere en waaieren in het zuid­westen uit in vier verschillende richtingen. Zo heb je groene trams rijdende met aanduiding A, B, C of D. Tezamen vervoeren zij circa honderd­duizend passa­giers per dag over deels dezelfde route als de eerste tram in 1897.

MBTA-trams van de groene lijn C op het eindpunt Cleveland Circle. 3687 is van het type 7 (Kinky Sharyo) en 3411 is van Boeing Vertol, type 6. Gewoonlijk wordt in dubbeltractie gereden.

Remise ‘Reservoir’ van groene lijn C met van links naar rechts 3419, 3446 (type 6), 3684 en 3613 (type7). Erboven rijdt een tram van groene lijn D.

Het materieel van type 6, geleverd door Boeing Vertol, is inmiddels uit het straatbeeld verdwenen maar type 7 vormt na veertig jaar nog steeds de hoofdmoot van het materieelbestand. Dat heeft wel vanaf 1998 aanvulling gekregen met 85 rijtuigen geleverd door het Italiaanse Ansaldo Breda, gelijk­soortig maar met een ander front (type 8) en deels een lage vloer en weer later met een kleine serie van het Spaanse CAF (type 9), ook met lage vloer. Maar MBTA heeft inmiddels een order geplaatst bij CAF voor 102 nieuwe zevendelige trams die al de huidige behalve de CAF’s zullen gaan vervangen en in niets meer lijken op de huidige trams.

Hoewel Boston aan zee is gelegen, heerst er een landklimaat en kan het in de winter goed tekeergaan. Werkmaterieel om sneeuw te ruimen en voor andere klussen is in ruime mate aanwezig, deels specifiek aangeschaft en deels bestaande uit verbouwde oude motorwagens, ook PCC’s.

MBTA-sneeuwploegen 5106 en 5122 bij de remise Reservoir. Deze rijtuigen zijn ontstaan uit motorwagens van het type 4 uit 1912.

Naast de groene zijn er ook nog de oranje, blauwe en rode lijn, met hun materieel ook in deze kleuren. Dit zijn de eigenlijke metro’s, hier subways geheten. Zij krijgen hun energie, 600 volt gelijkstroom, via een derde rail, behalve de blauwe die op een groot deel van het traject onder bovenleiding rijdt. De oranje lijn loopt achttien kilometer van noord naar zuid, via het stadscentrum.

Treinstel van de oranje lijn onderweg naar het zuidelijk eindpunt Forest Hills. Dit materieeltype uit begin jaren tachtig van de Canadese fabrikant Hawker Siddeley is inmiddels vervangen door Chinese CRRC-rijtuigen, die voor een groot deel in de VS zijn gebouwd.

De blauwe lijn is met bijna tien kilometer lengte korter en loopt in het noord­oosten van de stad. Zoals al eerder opgemerkt, rijden deze treinen deels onder bovenleiding, namelijk tussen de halte Airport en het eindpunt Wonderland. Al langere tijd geleden werd hiertoe besloten omdat men bij slechte weers­omstandig­heden stroomvoorziening via bovenleiding betrouwbaarder achtte dan via derde rail.

MBTA-treinstel 0652 op de blauwe lijn bij station Airport.

Dan rest nog tot slot de rode lijn, de drukste en de langste met 18,5 kilometer. Deze lijn slingert van noordwest via het centrum naar zuidoost waar zij zich in twee takken splitst.

MBTA red line subway 01647 in het station Ashmont, een van de eindpunten in het zuidoosten. Dit materieel van fabrikant Pullman Standard is al vanaf 1969 in gebruik en wordt binnenkort vervangen door hetzelfde materieel van CRRC waar de oranje lijn nu al mee rijdt.

Je kunt nog verder, want met een overstap is ook 4,2 kilometer verderop Mattapan nog te bereiken. Die overstap vindt plaats in een PCC-car die via een fraaie route na acht tussenstops bij het eindpunt aankomt. Er zijn zeven PCC’s nodig voor de exploitatie, terwijl er tien beschikbaar zijn. Zij werden medio jaren veertig in de VS gebouwd door Pullman Standard maar daarna diverse keren verbouwd en vernieuwd om in de huidige tijd nog dienst te kunnen doen. Zo werden onder andere alle pneumatische systemen vervangen door elektrische. Nu ook in België (Antwerpen en Gent) de inzet van PCC’s ten einde loopt, mag deze lijn zich met enige trots de laatste noemen met PCC-rijtuigen in de normale passagiersdienst. Hoe lang nog is de vraag, want men denkt aan nieuw materieel of zelfs bussen ter vervanging.

Staatsieportret van MBTA PCC-car 3230, als nieuw, aan het eindpunt Mattapan. Deze is van dezelfde serie als het rijtuig op de eerste foto van dit artikel.

De 3987 op weg van Mattapan naar Ashmont. Tegenwoordig rijden zij in oranje uitmonstering.

Ook de commuter-treindienst, in het kleurenschema bekend als de purple line, maakt deel uit van MBTA. Deze voor onze begrippen zware voorstadstreinen vertrekken vanaf North Station in noordelijke richting en vanaf South Station in zuidelijke richting.

Commuter-treinstel met dieselloc 1015 voorop vertrekt van het North Station.

De ferries en bussen, ook onderdeel van MBTA, laten we hier buiten beschouwing.

De kleurenfoto’s zijn door de auteur gemaakt in de jaren rond de eeuwwisseling.