Frits van Buren ging op zoek naar de restanten van de Woldjerspoorweg

Verkenningen in Noordoost-Groningen

De Woldjerspoorweg en zijn geschiedenis

In 1884 werd de 38 km lange spoorlijn Groningen – Delfzijl geopend. De lijn werd geëxploiteerd door de Staatsspoorwegen. In 1999 ging het reizigersvervoer op deze lijn over naar NoordNed en in 2005 naar Arriva. De concessie van Arriva loopt tot 2035.

Vervolgens werden meer spoorlijnen aangelegd ter ontsluiting van dit gebied. In 1910 opende de Noordoosterlocaalspoorweg-Maatschappij (NOLS) de spoorlijn Stadskanaal – Zuidbroek – Delfzijl. Maar het vervoer bleef bescheiden en al in december 1934 werd het personenvervoer tussen Zuidbroek en Weiwerd bij Delfzijl opgeheven en in juli 1942 werd de lijn opgebroken. Een langer leven had de NOLS spoorlijn Zuidbroek – Veendam – Stadskanaal.

Al in het begin van de 20ste eeuw waren er plannen voor het bouwen van een spoorweg richting de Woldstreek. Duurswold of de Woldstreek, vroeger ook De Wolden of Zevenwolden genoemd, is een landstreek gelegen in het midden van de provincie Groningen. De term wold(e) of woud(e) is afgeleid van het Oud­neder­land­se woord walt (Middelnederlands wout) wat uitgestrekt, ongeëxploiteerd bos zou betekenen.

Ruim tien jaar daarvoor (1888) werd er zelfs al gesproken over een mogelijke spoorweg. Kornelis ter Laan (Tweede Kamerlid voor de SDAP) presenteerde al in 1902 een brochure met een plan voor de aanleg van een stoomtramlijn van Groningen via Slochteren naar Wagenborgen ten zuiden van Delfzijl. Acht jaar later was de NOLS spoorlijn van Zuidbroek naar Delfzijl gereed, maar hiermee werden de Woldjers nog altijd niet bediend.

In januari 1923 werd de N.V. Woldjerspoorweg en Stoomtramwegen in Midden en Noordelijk Groningen (afgekort W.E.S.T.I.G) opgericht. In december 1925 werd de naam ingekort tot Woldjerspoorwegmaatschappij. De exploitatie kwam in handen van de Nederlandse Spoorwegen. Op 1 juli 1929 werd de 36,9 km lange lijn Groningen – Weiwerd (bij Delfzijl) geopend en de exploitatie kwam in handen van de Nederlandse Spoorwegen. Helaas bleken al vanaf het eerste jaar vooral de inkomsten uit het goederenvervoer tegen te vallen en het aantal passagiers kon die gemiste inkomsten niet goedmaken.

Op 1 januari 1940 werd de spoorlijn dan toch genationaliseerd en daarmee eigendom van de Nederlandse Spoorwegen. Uiteindelijk werd op 5 mei 1941 het reizigersvervoer stopgezet en op 27 juli 1942 stopte ook het goederenvervoer. De Duitse bezetters braken tijdens de oorlog de lijn op om de materialen te kunnen gebruiken aan het Oostfront.

De gebouwen van de veertien stations en haltes tussen Groningen en Delfzijl langs de Woldjerspoorlijn (het al sinds 1910 bestaande station Weiwerd niet meegerekend) werden ontworpen door architect Ad van der Steur (1893-1953) in een regionale variant op het Zakelijk Expressionisme. Daarvan waren zeven volgens het standaardtype Woldjerspoor, het achtste (Froombosch) was kleiner. Bijzonder is dat de voormalige stationsgebouwen van Engelbert, Kolham, Harkstede-Scharmer, Slochteren en Tjugchem-Meedhuizen er nog steeds zijn.

Alle stations en een aantal dienstgebouwen werden in de jaren 1925 tot 1930 gebouwd door bouwbedrijf Van der Laan uit Kollum. Dit sinds 1893 bestaande bedrijf is er ook nog altijd.

Voor een aantal stations wordt ook een situatietekening getoond.

Langs de lijn

De eerste halte vanaf Groningen was de halte Roodehaan^a). Hier staat thans een nieuw huis met een grote aangebouwde schuur.

Vanaf Groningen was het eerste bij km 7 gelegen station dat van Engelbert^e). Het station was in gebruik van 1 juli 1929 tot 5 mei 1941. Het station is een gemeen­te­lijk monument.

In de uitbouw bevond zich de duidelijk aangegeven ruimte van de stationschef. Thans wordt het station gebruikt als woonhuis^b).

Ook het voormalige in 1927 door architect P. Bruiniers in de vorm van een locomotief ontworpen stations-koffiehuis (café Scholtens) staat er ook nog. Later is het hernoemd tot café Spoorzicht en tegenwoordig is het Cultuur- en Muziek­podium Engelstede^c).

Het stationsgebouw Harkstede-Scharmer^d) is spiegelbeeldig ten opzichte van de zes andere standaardstations van dit type. Dit had te maken met de gewenste situering van de goederenloods. Het gebouw is thans deels in gebruik als brand­weerkazerne. De opening van dit station geschiedde in de aanwezigheid van een grote mensenmenigte.

Het station van Kolham^e) is een Rijksmonument. Van de vijf nog bestaande stationsgebouwen verkeert het station in Kolham in de meest oorspronkelijke staat. In 1952 werd het gebouw intern verbouwd tot twee wooneenheden. In 1954 vond aan de noordzijde een nieuwe aanbouw plaats. Omstreeks 1979 werden de verticale bakstenen stijlen en roedenverdeling in de vensters verwijderd. Het gebouw doet tegenwoordig dienst als woonhuis. Van het toilet­gebouw gelegen aan de oostzijde werd in 1988 een nieuw woonhuis gemaakt.

In 1997 is op de plek waar het vroegere spoor liep, tussen het voormalige station en een voormalige zandwinning een nieuw stuk spoor van ongeveer 70 meter teruggelegd met materiaal van de spoorlijn Stadskanaal – Ter Apel.

In het stationsgebouw van Slochteren^f) was het thans gesloten Politiepetten­museum gevestigd. Naast bijna 1500 verschillende politiepetten uit meer dan 220 landen bestond de collectie onder andere ook uit diverse politie-uniformen, handboeien en politie-emblemen.

Het station van Schildwolde-Hellum werd pas op 1 juli 1929 geopend en dat ging ook gepaard met een grote van hoofddeksels voorziene mensenmenigte.

Het op 1 juli 1929 geopende station van Siddeburen werd eveneens rond 1970 gesloopt.

Het op 1 juli 1929 geopende gebouw van het station van Tjugchem-Meedhuizen is ook nog steeds aanwezig.

V. Lansink en M. ten Broek¹⁾ hebben de reis in omgekeerde richting van Weiwerd naar Groningen gemaakt.

Op een erf in het Groningse dorp Tjuchem staat een indrukwekkend standbeeld van Lenin. Het is eigendom van de eigenaar Henk Koop van het bouwbedrijf Koop Tjuchem. Henk Koop kocht in 1997 een voormalig militair Sovjet-vliegveldje bij Merseburg met een hangar met daarin een opgeslagen 8,5 meter hoog en 17 ton zwaar bronzen standbeeld van Lenin. Het standbeeld liet hij vervolgens naar Nederland vervoeren. Na enige omzwervingen plaatste hij het in 1993 in een hoek van het erf van zijn boerderij in Tjuchem.

Behalve deze voormalige spoorlijn zijn er ook nog interessante musea in Noord­oost-Groningen: het Nationaal Bus Museum in Hoogezand en het Noord-Nederlands Trein & Tram Museum in Zuidbroek.

Nationaal Bus Museum

In Hoogezand bevindt zich het Nationaal Bus Museum (NBM). Sinds 1985 was dit museum onder de naam Noordelijk Bus Museum gevestigd in Winschoten in een uit 1954 daterende remise van het vroegere streekvervoerbedrijf GADO. In de loop van 2011-2012 verhuisde het NBM naar een groter pand in Hoogezand. Bij de verhuizing is ook de naam gewijzigd.

Het museum beheert een collectie van ongeveer 45 historische autobussen. De gedachte dat autobussen uit de collectie rijdend gehouden moeten worden, heeft het museum uit praktische en financiële overwegingen losgelaten. Enkele bussen blijven beschikbaar voor verhuur en deelname aan evenementen.

Onderstaande foto’s tonen een collectie van de collectie autobussen en een aanhangwagentje met een houtgas­generator uit de Tweede Wereldoorlog.

Nederlands Trein & Tram Museum

Het Nederlands Trein & Tram Museum (NTTM) is gevestigd in het station van Zuidbroek. Bij de aanleg tussen 1863 en 1868 van de Staatslijn B (Harlingen Haven – Nieuweschans) werd in Zuidbroek een station gebouwd. Het ontwerp van het stationsgebouw uit 1865 is een vernieuwde uitvoering van het type 3de klasse van de standaardstations van de Staatsspoorwegen. Het gebouw is twee keer ver­bouwd. De eerste keer was rond 1910. Bij de tweede verbouwing in 1959 werden de beide zijvleugels tot de helft ingekort en de bovenverdieping afgebroken.

Staatsspoor-locomotief 181 op deze foto is de latere NS 2921 die deel uitmaakte van de serie 2901-2946²⁾. Deze bij Beyer Peacock in Manchester gebouwde locomotief werd in 1875 in dienst gesteld. De maximum snelheid van 60 km/h van deze 34 ton wegende locomotieven was in die tijd vermoedelijk wel vol­doende voor deze lijnen.

Station Zuidbroek is het enige overgebleven stationsgebouw van dit type. Mede om die reden heeft de toenmalige gemeente Oosterbroek in 1989 besloten het stationsgebouw van de NS te gaan huren. Een destijds voorgenomen sloop werd daarmee gelukkig voorkomen. Echter door het ontbreken van een passende functie verpauperde het stationsgebouw snel en in 2001 stond sloop opnieuw op de agenda. Dit trof enkele inwoners uit de omgeving en zij spanden zich in om te zoeken naar een passende herbestemming van het gebouw. Zij verenigden zich in de stichting Noord-Nederlands Trein & Tram Museum. Hun inspanningen resul­teerden in de aankoop en restauratie van het stationsgebouw en het opbouwen van een museale collectie. Tussen 2008 en 2011 werd het station door de herbouw van de zijvleugels en de verdieping in zijn oude luister hersteld. Het Noord-Nederlands Trein & Tram Museum werd op 10 oktober 2014 geopend.

De oorspronkelijke loketten waren met de eventuele naderende sloop verdwenen en de thans aanwezige loketten zijn fraaie replica’s.

---

Tekst en foto’s (tenzij anders vermeld): Frits van Buren