Van vlag tot led

Rood, groen, geel: lichtseinen bij NS

Wie weleens over de grens heeft gekeken zal moeten toegeven: het seinstelsel in Nederland ziet er opvallend eenvoudig uit. Wie begrijpt hoe verkeerslichten werken, kan bij wijze van spreken zo aan de slag als machinist. 

In de oertijd van de spoorwegen bestond de beveiliging uit mannen die met vlaggen langs de spoorbaan stonden. Later kwamen er seinpalen die vanuit seinhuizen werden bediend, de bekende armseinen. Arm schuin omhoog: trein mag doorrijden, arm horizontaal: stoppen. Ook waren er voorseinen waaraan de machinist kon zien in welke stand het daaropvolgende hoofdsein stond. Arm schuin omhoog: doorrijden bij het hoofdsein, arm schuin omlaag: afremmen en stoppen.

Armseinen waren in het donker slecht te zien. Daarom werden er ’s nachts gekleurde lichten getoond: rood = stop, groen = doorrijden, geel = afremmen. In de seinarmen zaten gekleurde glazen waarachter ’s nachts een lamp brandde.

Armseinen komen in Nederland alleen nog voor bij museumbedrijven. Soms voor de sier, soms echt werkend. Tegenwoordig staan overal lichtseinen die dag en nacht branden. Hierin worden nog steeds dezelfde kleuren gebruikt als vroeger in armseinen: rood, groen en geel. Een verschil is dat er bijna geen aparte voorseinen meer zijn. De meeste hoofdseinen zijn tegelijk voorsein van het volgende hoofdsein.

Voor de oorlog werden hier en daar al daglichtseinen toegepast op plaatsen waar armseinen moeilijk waren te zien, bijvoorbeeld bij bruggen. Na enkele experimenten koos de NS voor seinen van de General Railway Signal Company (GRS) uit de USA. Dat zijn seinen met een enkele lamp die drie verschillende kleuren kunnen tonen.

In zo’n sein zit een bril met drie gekleurde glaasjes die vlak voor de lamp kan bewegen. Dat gebeurt met elektromagneten. Afhankelijk van de stroomrichting beweegt de kleurbril naar links of rechts. Loopt er geen stroom, dan wordt de bril door de zwaartekracht in de middenstand gehouden. Doorgaans zit daarin het rode glaasje, zodat bij een storing het sein in de stand ‘stop’ staat. In dit filmpje zie je de werking van zo’n sein.

Lichtseinstelsel 1946

De Amerikaanse seinen bevielen heel goed en zijn na de oorlog op grote schaal toegepast in het zogeheten lichtseinstelsel 1946. Dit was ontworpen door ir. Verstegen, chef van de Dienst van het Seinwezen. Hij bedacht ook een systeem om met deze seinen snelheidsopdrachten te kunnen geven. Bij stations en splitsingen kwamen seinpalen met boven elkaar drie lichtseinen die elk drie kleuren konden tonen. Behalve rood, groen en geel werd hierbij ook wit licht gebruikt, om aan te duiden dat een bepaald sein op dat moment geen betekenis had.

Bij dit seinstelsel werden drie snelheden onderscheiden: hoge snelheid (meer dan 90 km/uur), middensnelheid (45-90 km/uur) en lage snelheid (45 km/uur of minder). Zo betekende groen-wit-wit dat het sein met hoge snelheid mocht worden gepasseerd. Wit-groen-wit betekende middensnelheid toegestaan. Zie de illustratie hieronder. Zonodig werd de toegestane snelheid met witte cijfers op het achtergrondscherm geschilderd.

Het systeem met drie seinen boven elkaar had ir. Verstegen afgekeken van Amerikaanse spoorwegmaatschappijen. Daar komen dit soort seinen nog steeds voor. Alleen gebruikt men daar geen witte lichten, alleen rood, geel en groen. Groen-rood-rood betekent hoge snelheid toegestaan, rood-rood-groen betekent langzaam, rood-rood-rood betekent stop. Rood kan in dit stelsel dus ook ‘niets’ betekenen. Dit vond ir. Verstegen principieel onjuist, vandaar dat hij hiervoor witte lichten gebruikte, maar zelf maakte hij de fout door groen in verschillende betekenissen te gebruiken.

In Italië heeft men nog steeds driehoogteseinen met kleurwisselaars. Het ziet er ingewikkeld uit, met gele en groene lampen die al dan niet knipperen.

Bij de NS bevielen de driehoogteseinen in de praktijk niet. Er zijn verschillende incidenten geweest waarbij machinisten zich vergisten in het seinbeeld. Vooral groen en wit werden weleens verward. Deze seinen zijn dan ook geleidelijk verdwenen, het laatste in 1980. Een ‘gevaarlijk’ seinbeeld als groen-wit-groen (afremmen tot lage snelheid) werd voordien in veel gevallen al vervangen door geel-wit-wit (afremmen en rekenen op stop).

Lichtseinstelsel 1955

In 1955 werd bij NS een nieuw lichtseinstelsel ingevoerd. De seinen bestaan hierbij uit (meestal) drie afzonderlijke lampen met de kleuren rood, geel en groen. Snelheidsopdrachten kunnen worden gegeven met cijferbakken onder of naast het sein. Het cijfer 8 betekent bijvoorbeeld 80 km/uur.

De al bestaande lichtseinen met kleurwisselaar bleven gehandhaafd, maar zijn geleidelijk vervangen. De laatste stonden tussen Ede-Wageningen en Wolfheze. In 2006 waren ze allemaal verdwenen. In 2005 was ook al het laatste armsein van NS verdwenen. Dat stond bij het inmiddels opgebroken goederenemplacement van Utrecht.

De kleur wit wordt nog steeds gebruikt bij of in seinen. Er zijn seinen waarbij een witte lamp kan branden; het sein zelf is dan gedoofd. Dit betekent dat het sein op dit moment geen betekenis heeft. Witte lampen komen ook voor in richting­aanwijzers. Hiermee wordt aangegeven in welke richting de trein wordt geleid. Deze zogeheten ‘koeiekoppen’ komen niet vaak voor en zijn geleidelijk aan het verdwijnen.

Bijzondere seinbeelden

Een bijzondere variant waren de seinen die ‘dubbel geel’ konden tonen. Die hadden vier lampen, waarbij de bovenste en onderste geel waren. Het seinbeeld dubbel geel betekende: afremmen tot halve dienstregelingsnelheid, het volgende sein is geel. Deze seinen stonden op plaatsen waar de afstand tussen de seinen zo kort is dat een snelle trein niet op tijd zou kunnen stoppen. Met de invoering van ATB is dit seinbeeld vervallen, omdat de ATB niet weet wat de dienst­regeling­snelheid van een trein is. De toegestane snelheid wordt nu aangegeven met een cijferbak en wordt gecontroleerd door de ATB.

Extra informatie kan worden gegeven door seinen te laten knipperen. Zo betekent groen-knipper dat het sein met 40 km/uur mag worden gepasseerd. Behalve als er ook een lichtbak is waarin een 8 brandt: dan mag het sein met 80 km/uur worden gepasseerd. Een geel sein dat knippert betekent ‘rijden op zicht’. Dit sein wordt gebruikt als een trein binnenkomt op een spoor waar al een andere trein staat.

Dwergseinen

Er bestaan ook dwergseinen; de officiële naam is laaggeplaatste seinen. In het stelsel 1946 waren dat seinen met één lamp en een kleurwisselaar. De huidige dwergseinen hebben drie lampen en zijn driehoekig. Een groen dwergsein mag met maximaal 40 km/uur worden gepasseerd.

Links een dwergsein van het stelsel 1946 in het Spoorwegmuseum. Het interne mechanisme is verdwenen, in het sein brandt nu een rode ledlamp. Rechts een dwergsein van het stelsel 1955 op de Watergraafsmeer, 17 april 2004. Het sein toont ‘geel-knipper’: het spoor is bezet door treinstel 273. Foto’s: Nico Spilt.

Glasvezel en led

Het lichtseinstelsel 1955 bestaat, met wat aanpassingen, nog steeds. Oor­spronke­lijk werden hierin gloeilampen gebruikt. Rond 1995 werd een nieuwe techniek ingevoerd: glasvezel. Aan of bij de seinpaal zit een kast met daarin felle halogeen­lampen. Het licht daarvan wordt met een bundel glasvezels naar het sein geleid.

Glasvezelseinen werden rond 2005 alweer ingehaald door led-seinen. Die hebben het voordeel dat ze lang meegaan en weinig stroom gebruiken. Een led (light emitting diode) is een klein lampje, dus je moet er een heel stel bij elkaar zetten om tot een goed zichtbaar seinlicht te komen.

Lichtseinen nieuwe generatie

Een led kan maar één kleur uitstralen, maar er bestaan ook uitvoeringen waarin drie kleuren zijn opgenomen: rood, blauw en groen. Door deze kleuren te mengen zijn vrijwel alle kleuren te maken. Dat wordt gedaan in de ‘lichtseinen nieuwe generatie’ (NG) die een paar jaar geleden door ProRail zijn besteld bij de firma Pintsch. Die bestaan uit één lichtbron die verschillende kleuren kan tonen, net zoals de seinen uit 1946.

Toen er eenmaal nieuwe seinen hingen (bij Meteren, bij de aansluiting op de Betuweroute) kwamen er al direct klachten van machinisten. De seinen waren vaak slecht te zien. Ook waren er andere problemen, zoals kromtrekkende palen en lekkages. ProRail, dat duizenden seinen had besteld en er ook al tientallen had geplaatst (maar nog niet allemaal aangesloten), wilde van het contract met Pintsch af. In juli 2026 kwam het na een lange juridische strijd tot een schikking. ProRail gaat nu weer net als vroeger seinen kopen bij Vialis, het bedrijf dat is voortgekomen uit de Nederlandse Machinefabriek Alkmaar.

Het sein van de toekomst

Het sein van de toekomst vinden we niet langs de spoorlijn, maar in de cabine van de machinist. Bij het European Train Control System (ETCS) wordt niet meer gewerkt met vaste seinen langs de baan, maar met signaleringen in de cabine, waarbij het systeem automatisch berekent wat de veilige afstand tussen twee treinen is. Hierdoor kan de capaciteit van het baanvak veel beter worden benut.

In de inleiding vergeleek ik de seinbeelden bij de spoorwegen met verkeers­lichten. Het voornaamste verschil is het gele licht. Voor veel automobilisten betekent geel: nog even gas geven. Bij treinen is de onverbiddelijke opdracht: afremmen.

---

Nico Spilt