Hoe Elon Musk verdween uit het Spoorwegmuseum

‘Beroemde studenten’ in 2020 en 2025

Sinds 2017 heeft het Spoorwegmuseum een Techlab. Hierin kunnen jonge onder­zoekers van alles leren over treintechniek. Bij de ingang hangen ook portretten van acht ‘beroemde studenten’. Niet iedereen zal ze allemaal kennen, maar een opvallend portret is dat van Elon Musk. Of liever gezegd was, want zijn foto blijkt ergens tussen 2020 en 2025 te zijn verdwenen. Hoe dat zo? Daar kom ik nog op terug.

‘Beroemde studenten’ in 2020

‘Beroemde studenten’ in 2025

De galerij begint met Richard Trevithick (1771-1833). Die had al ervaring met het bouwen van stoomvoertuigen. In 1804 presenteerde hij de eerste stoom­locomo­tief ter wereld: de Pen-y-Darren. Een probleem was dat er nog geen geschikte rails waren om het gewicht van de locomotief te dragen.

De eerste bruikbare locomotief was de Rocket uit 1829, gebouwd door George Stephenson (1781-1848). Die kwam op het idee om de afgewerkte stoom via de schoorsteen van de locomotief te laten ontsnappen. Daardoor ontstaat er een onderdruk, die gebruikt kan worden om de trek op het vuur te vergroten. Volgens dit principe zijn sindsdien vrijwel alle stoomlocomotieven gebouwd. Een Franse tijdgenoot van Stephenson bewandelde een andere weg: Marc Seguin bouwde een loc die enorme ventilatoren in een karretje met zich meetrok.

Werkende replica’s van de Pen-y-Darren, de Rocket en de loc van Marc Seguin zijn alle drie in Nederland te zien geweest; zie foto’s hieronder.

Stoommachines bestonden overigens al veel langer. De oude Romeinen ge­bruik­ten al stoomkracht om zware tempeldeuren automatisch te openen. James Watt patenteerde in 1769 de eerste ‘moderne’ stoommachine. Tegelijk blokkeerde hij hiermee verdere ontwikkelingen. Pas toen zijn patenten waren verlopen konden Trevithick en anderen gaan experimenteren met rijdende stoommachines. Lees ook Waarom de stoommachine geen Chinese uitvinding is in NVBS Actueel, april 2018.

Charles Vignoles (1793-1875) ontwikkelde in 1836 het railprofiel dat tot de dag van vandaag bijna overal wordt gebruikt: een paddestoelachtige vorm met een platte voet. In Engeland bleef nog lange tijd de zogeheten Bullhead rail in gebruik.

Frederik Willem Conrad (1800-1870) was de eerste directeur van de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij (HSM). Hij trad aan in februari 1839 toen gewerkt werd aan de spoorlijn van Amsterdam naar Haarlem. Hij slaagde erin om in korte tijd de vele problemen op te lossen waar men mee kampte.

Treinen laten rijden is één ding, ze op tijd weer laten stoppen is minstens zo belangrijk. George Westinghouse (1846-1914) is de uitvinder van de auto­ma­tische luchtdrukrem. Die wordt nog steeds, hier en daar verbeterd, op grote schaal gebruikt. Het omgekeerde systeem, de vacuümrem, bestaat ook nog. Die zie je vaak bij stoomtrams. Bij dit systeem zien de remslangen eruit als een stofzuigerslang, met geribbelde verstevigingen.

George Westinghouse was ook actief op het gebied van wisselstroomsystemen, samen met zijn zakenpartner Nikola Tesla (zie verderop). Lees ook over de soms bizarre strijd tussen wisselstroom en gelijkstroom die Westinghouse en Thomas Edison uitvochten, waarbij zelfs aan de orde kwam welk systeem het beste was voor een nieuwe uitvinding: de elektrische stoel.

Werner von Siemens (1816-1892) demonstreerde in 1879 de eerste elektrische trein. Of nou ja: treintje, en zijn naam was toen nog Werner Siemens. Aan­vanke­lijk lukte het hem niet om zijn vinding aan de man te brengen, maar uiteindelijk werd de elektrische trein een succes. Hij werd in de adelstand verheven en mocht zich voortaan Werner von Siemens noemen. Bij het concern met zijn naam worden tegenwoordig onder andere de ICE en de Vectron gebouwd.

Hermann Kemper (1892-1977) is de uitvinder van de magneetzweeftrein of Maglev. Zijn patent dateert uit 1934. Er is veel mee geëxperimenteerd, maar er bestaat maar een handvol praktische toepassingen: in China, Japan en Zuid-Korea. Bekend is de testbaan van Transrapid bij Lathen in Noord-Duitsland. Na een zeer ernstig ongeluk in 2006 zijn de proeven opgeschort en is de testbaan uiteindelijk definitief uit bedrijf genomen.

Een systeem dat er een beetje op lijkt is de Alweg-Bahn. De treinen zweven hierbij niet boven de baan, maar rijden over een monorail en worden daarbij door horizontale wielen in het gareel gehouden. Desgewenst zouden de treinen ook een stuk over de weg kunnen rijden, door de wielen verticaal te draaien. Bij Keulen heeft een proefbaan gelegen. Walt Disney was hier zo van onder de indruk, dat hij in Disneyland in Florida een Alweg-Bahn liet aanleggen. In Azië zijn ook enkele banen in gebruik.

De achtste foto in de galerij was oorspronkelijk Elon Musk (1971). Volgens het fotobijschrift hing hij daar omdat hij in 2012 een ‘revolutionair vervoerssysteem’ had bedacht: de Hyperloop. Hierbij zweven afgesloten capsules door een buis waarin bijna geen lucht en dus bijna geen luchtweerstand is: ‘kruip jij in die buis, dan pomp ik de lucht eruit’. Die capsules zouden daardoor met 1200 km/uur kunnen voortbewegen. Aan de Hyperloop is ook in Nederland gewerkt; zo zou er een testbaan bij Groningen komen. Of het ooit wat gaat worden valt te bezien. Elon Musk heeft het inmiddels te druk met andere ov-projecten, zoals een raket­verbinding met Mars.

Misschien zijn er mensen die denken dat Musk de elektrische auto heeft uit­ge­von­den: de Tesla, maar die fabriek bestond al toen Musk er zijn geld in stopte en zich ermee ging bemoeien. Dat merk is genoemd naar de geniale Nikola Tesla (1856-1943), zakenpartner van eerdergenoemde Westinghouse. Tesla is de uitvinder van allerlei wissel­stroom­apparaten, waaronder de wisselstroommotor (noot: de Tesla rijdt op gelijk­stroom).

Nadat Elon Musk was verdwenen moest er een ander portret komen. Dit keer werd het een vrouw: Olive Wetzel Dennis (1885-1957). De verdiensten van vrouwelijke wetenschappers en uitvinders worden vaak weggemoffeld, waarna mannen met de eer gaan strijken. Het is dus goed dat er naar een vrouw werd gezocht. Olive Dennis heeft zich zeer verdienstelijk gemaakt bij het verbeteren van het comfort van treinreizigers. Bij de Baltimore and Ohio Railroad (B&O) ontwierp ze zelfs een hele trein waarin al haar vindingen waren verwerkt: de Cincinnatian.

Verder niks ten nadele van Olive Dennis, maar waarom is er niet gedacht aan die belangrijke Nederlandse ontwerpster: Elsebeth van Blerkom (1919-2019)? Zij heeft onder andere de iconische kop van de TEE-treinstellen ontworpen. Ze had wel een plaatsje in het museum verdiend, net als die trein zelf trouwens.

1. Pen-y-Darren (replica) van Trevithick, Utrecht, 1989. 2. Rocket (replica) van Stephenson, Spoorwegmuseum, 1996. 3. Replica van de locomotief van Marc Seguin, Utrecht, 1989. 4. Replica van de eerste trein van Werner Siemens (voorloper van de Vectron), Verkehrsmuseum Nürnberg, 2005. 5. Model van de Transrapid 09, Amsterdam RAI, 2008. 6. Model schaal 1:2 van de Hyperloop, Modelspoormuseum Sneek, 2023. 7. Tesla van SVO-rail, Baarn, 2021. 8. TEE-treinstel bij het Nationaal Transport Museum, Nieuw-Vennep, 2023.

Nog even terugkomen op Elon Musk. Die staat inmiddels vooral bekend om zijn bedenkelijke publieke uitingen. Daarvoor gebruikt hij onder andere het door hem gekochte Twitter, inmiddels X. Een nette club als de NVBS zou zich hier niet moeten vertonen, vind ik.

Tekst en foto’s: Nico Spilt