Smalspoor op een vulkaan

Sporen rond de Etna

Op Sicilië rijdt nog altijd de smalspoorlijn van de Ferrovia Circumetnea (FCE). Ondanks de inkorting van het traject blijft een rit langs de gestolde lavavelden een unieke ervaring. Paul van Baarle bezocht de lijn van 23 tot en met 26 april 2025.

Het traject van de FCE

De spoorwijdte van de lijn is 950 mm. Oorspronkelijk liep de FCE van Catania Porto naar Riposto over ongeveer 110 km, maar door de metro-uitbreiding van Catania begint de lijn nu in Paternò en is nog zo’n 90 km lang. De metro naar Paternò is nog in aanbouw, dus momenteel reis je daar naartoe met een FCE-bus. Voor een ‘rondje Etna’ stap je niet in Riposto maar in Giarre over op de treinen van Trenitalia naar Catania.

Het traject tussen Paternò en Adrano is de afgelopen jaren ingrijpend gemoderniseerd, met nieuwe (deels ondergrondse) stations en geschikt gemaakt voor een toekomstige ombouw van smalspoor naar normaalspoor en elektrificatie. Dat de Catania-metro van Paternò naar Adrano wordt doorgetrokken, behoort echter voorlopig nog tot de verre toekomst.

Van Paternò naar Bronte

We reizen per FCE-smalspoortrein het hele traject en zien dat er in april 2025, ondanks de inzet van moderne treinstellen (DMU), nog een aantal oudere dieselelektrische motorwagens (ADe) in dienst zijn. Die zijn weliswaar niet voorzien van airco, maar de echte smalspoorliefhebber reist juist graag ‘ouderwets lekker’ met open ramen, toch? Van de oorspronkelijke serie ADe 11–20 troffen we nog de 16 en 17 in dienst. Deze werden tussen 1970 en 1973 gebouwd door de Italiaanse fabrikanten Stanga, TIBB en Fiat Ferroviaria. Drie exemplaren, waaronder de 16, werden tussen 2010 en 2012 gemoderniseerd.

Van het ingrijpend gemoderniseerde traject tussen Paternò en Adrano gaat het smalspoorhart niet sneller kloppen, dus daarvan is geen foto in dit verslag. Ten noorden van Adrano verandert het beeld echter snel, en daar is het volop genieten van treinreizen door een spectaculair landschap.

De FCE-spoorlijn is in de loop der jaren meerdere keren door lavastromen onderbroken, voor het laatst in 1981. Lopen over gestolde lava – buiten de gebaande paden – is overigens geen sinecure: de scherpe, brokkelige stukken kunnen verschuiven en zelfs met stevige bergschoenen gaat het lopen traag en vermoeiend. Voor een foto langs de lijn moet je daar dus wat voor over hebben.

We naderen Bronte, beroemd om zijn pistachenoten, ook wel het “groene goud van de Etna” genoemd. Ze groeien op de oude lavavelden en kunnen alleen met de hand worden geoogst. De oogst vindt om de twee jaar plaats, zodat de bomen kunnen herstellen, wat de smaak ten goede komt. In de herfst wordt in Bronte jaarlijks een groot pistachefeest gehouden. Een broodje met warme ham en pistachecrème is een absolute aanrader en ter plekke verrassend goedkoop.

Terug naar het spoor, want daarvoor kwamen we tenslotte. Van de in 1990–1991 gebouwde serie ADe 21–25 zagen we de 24 in dienst. Deze serie werd geleverd door het in Catania gevestigde ITIN (Italimprese Industrie) en wordt ook wel de IMPA-serie genoemd, naar de fabrikant die min of meer gelijktijdig met de bouw van de motorwagens in ITIN is opgegaan.

Van Bronte naar Randazzo

Kort na Bronte slingert de lijn zich spectaculair door uitgestrekte lavavelden. Opmerkelijk is dat daar op de gestolde lava weer nieuwe huizen worden gebouwd. Blijkbaar acht men de kans op een nieuwe lavastroom hier erg klein. Risicovol in onze ogen? Ach, in Nederland liggen ook grote gebieden onder de (stijgende) zeespiegel, waar nog altijd enthousiast nieuwe woningen verrijzen.

In 2015 leverde het Poolse Newag de serie DMU 001–004 aan de FCE en deze treinstellen hebben de toepasselijke naam Vulcano gekregen.

Van Randazzo naar Riposto

Het traject van Randazzo naar Riposto biedt ook fraaie fotolocaties, maar we bezochten alleen het eindpunt Riposto vanwege de beperkte tijd die ons ter beschikking stond.

Om de prachtige FCE-smalspoorlijn en omgeving niet in mineur af te sluiten werpen we nog een blik op de Etna, een blik op het verleden en een blik op de toekomst.

Blik op de Etna

De Etna is de grootste actieve vulkaan van Europa, met diverse kraters, en is momenteel ongeveer 3300 meter hoog. De Etna behoort tot de actiefste vulkanen ter wereld en is vrijwel voortdurend actief. Sinds 2013 staat de Etna op de UNESCO-werelderfgoedlijst. Voor een rondje om de Etna per auto, met toeristische stops, kun je een halve tot hele dag uittrekken.

We gaan terug naar de FCE.

Blik op het verleden

Op het station van Bronte dient een gerestaureerde locloods als tentoonstellingsruimte voor het historische FCE-materieel. Te zien zijn onder andere stoomlocomotief 10 (Breda, 1894) en ALn 56.06 (Fiat Ferroviaria, 1937, met de bijnaam Littorina). De ALn 56-serie bestond uit zes stuks, waarvan de 01 en 06 bewaard zijn gebleven. ALn 56.06 is in zijn oorspronkelijke rode kleur teruggebracht en zou nog rijvaardig moeten zijn. Omdat hij niet meer aan de huidige veiligheidseisen voldoet, is hij echter al jaren niet meer op de baan geweest. ALn 56.01 – in de latere kastanjebruine kleur – is opgeslagen in Catania Borgo.

Blik op de toekomst

Met de uitbreiding van de Catania-metro tot Paternò, en mogelijk in de verre toekomst tot Adrano, heeft de FCE-smalspoorlijn duidelijk terrein moeten prijsgeven. Tel daarbij op dat het aantal treinparen in de loop der jaren drastisch is verminderd, en dat er op zon- en feestdagen helemaal geen treinen rijden. Wie reist er dan nog met de FCE-trein? Hooguit een enkele toerist die zich niet door een luxe touringbus voor de deuren van de Etna-hotspots laat afzetten.

Toch is er een lichtpuntje: in oktober 2025 bestelde de FCE twee waterstoftreinen bij Stadler. De komst van deze nieuwe treinstellen betekent waarschijnlijk dat de oudere motorwagens dan niet meer worden ingezet. Met de vier Vulcano-DMU’s kan de FCE zelfs nu al de volledige dienst uitvoeren. Volgens het persbericht van Stadler heeft de FCE bovendien een optie genomen op nog eens dertien stuks… dat klinkt wel heel optimistisch.

Aanbeveling

De FCE is vanuit Catania momenteel omslachtig te bereiken en het aantal treinen is gering. Daar staat tegenover dat je nog steeds in klassieke smalspoormotorwagens rond de Etna kunt rijden, met een unieke aanblik op de vulkaan en de gestolde lavavelden. Neem voor onderweg een “panino al pistacchio” uit Bronte mee, en je treinreis kan helemaal niet meer stuk. Kortom: lavawarm aanbevolen!

---

Tekst en foto’s: Paul van Baarle, tenzij anders vermeld.