Monumentaal erfgoed in België

Bijzondere bruggen en een historisch station

Frits van Buren over de spoorbrug in Balgerhoeke over het Schipdonkkanaal, de Vapeurbrug in Moerbeke Waas, en het station Moerbeke.

De spoorbrug in Balgerhoeke over het Schipdonkkanaal

De stoomtrein Maldegem – Eeklo werd uitvoerig besproken in NVBS Actueel van mei 2023. Een uitvoerige beschrijving wordt ook gegeven in [1]. Ook in 2017 en 2019 kwam deze lijn aan de orde in NVBS Actueel. De spoorbrug in Balgerhoeke over het Schipdonkkanaal werd daarbij genoemd.

Het traject van de Stoomtrein Maldegem-Eeklo (rood) met in Balgerhoeke de brug over het Schipdonkkanaal (blauw). Bewerking van www.openrailwaymap.org.

Op 9 september 1862 werd deze spoorbrug over het Schipdonkkanaal geopend. Op 24 mei 1940 werd de brug opgeblazen, maar in juni 1940 kwam er een noodbrug. Op 12 februari 1943 bombardeerden de geallieerden Balgerhoeke als deel van een offensief rond de Westerschelde. De huidige bijzondere hefbrug is in 1947 na de vernieling gedurende de Tweede Wereldoorlog gebouwd en is tegenwoordig een erfgoedobject. Deze plaats is ook een mooi fotopunt, zoals onderstaande foto’s laten zien.

Locomotief AD05 van de Chemin de fer à vapeur des Trois Vallées op de brug over het Schipdonkkanaal in Balgerhoeke op 30 april 2017.

De uit 1926 daterende locomotief AD05 heeft van 1926 tot 1978 dienstgedaan bij “Charbonnage André Dumont” in Waterschei. Van 2002 tot 2009 werd zij gerestaureerd door de Chemin de fer à vapeur des Trois Vallées (CFV3V) waar zij van 2009 tot 2023 dienstdeed. Nu staat zij in het museum van de CFV3V in Treignes. Ook grotere locomotieven reden over deze brug.

Locomotief 29.013 van de Belgische Spoorwegen NMBS op de brug over het Schipdonkkanaal in Balgerhoeke op 5 mei 2019.

Van de NMBS -stoomlocomotief reeks 29 werden 300 exemplaren in Amerika besteld en in 1945 en 1946 in dienst gesteld. De 85 ton zware 29.013 trok de laatste commerciële passagierstrein van Aat naar Denderleeuw op 20 december 1966. Deze locomotief werd daarna bewaard voor museale doeleinden en deed daarvoor voor het laatst dienst in 2019. Door diverse oorzaken heeft de locomotief daarna geen dienst meer gedaan.

Na bijna 80 jaar drong zich een restauratie van de brugdekken en landhoofden op en die is 1 december 2025 gestart met een volledige verwijdering van de brug. Vervolgens werden de brugdelen hangend in de kraan vervoerd naar de parallel aan Schipdonkkanaal gelegen weg.

De railkraan met de opgetakelde helft van de brug. Foto: Stoomtrein Maldegem-Eeklo.

De railkraan met een brugdeel bij de overweg in de parallel aan het Schipdonk­kanaal gelegen weg. Foto: Stoomtrein Maldegem-Eeklo.

De kruising van de spoorlijn en het Schipdonkkanaal op 13 december 2025 na de verwijdering van de brug.

Een spandoek laat zien dat het de bedoeling is dat de brug 1 april 2026 weer terug is en dat de heel precies berekende kosten van de restauratie € 792.391,20 bedragen. Hoewel er steun is van het Agentschap Onroerend Erfgoed moet de Stoomtrein Maldegem-Eeklo zelf een groot deel van dat bedrag opbrengen. Daarom werd een crowdfunding-actie gestart, maar er kan ook rechtstreeks een donatie geschonken worden aan de Stoomtrein Maldegem-Eeklo.

De Stoomtrein Maldegem-Eeklo hoopt echter dat eerste treinen die over het vernieuwde brugdek in Balgerhoeke zullen rijden de Valentijn Oriënt Dining Express zal zijn op 13, 14 en 15 februari 2026. De boekingswebsite staat al open. Mocht de aannemer dan nog niet gereed zijn: de ritten gaan in elk geval door, indien nodig over een beperkt traject. En tijdens het stoomfestival in Maldegem op 2 en 3 mei 2026 kan onder andere de gerestaureerde brug in ieder geval bewonderd worden.

Het spandoek met informatie op de plaats van de tijdelijk verwijderde spoorbrug in Balgerhoeke op 13 december 2025.

De Vapeurbrug in Moerbeke Waas

Een op de brug bij Balgerhoeke gelijkend exemplaar staat in Moerbeke Waas.

Moerbeke Waas – Bewerking van www.openrailwaymap.org.

Spoorlijn 77A van Moerbeke naar Lokeren kruiste de Moervaart met de zogenaamde Vapeurbrug. De op 25 maart 1867 geopende spoorlijn 77A werd aangelegd door de spoorwegmaatschappij “Chemin de fer de Lokeren à la frontière des Pays-Bas”. In 1960 reed de laatste personentrein en in 1971 de laatste goederentrein. Twee jaar later werden de sporen weggehaald. De voormalige spoorwegbedding is nu deels geasfalteerd en doet dienst als wandel- en fietspad. De uit het interbellum daterende brug werd in 1945 hersteld van oorlogsschade. De brug dankt zijn naam uiteraard aan de stoomlocomotieven (vapeur = stoom). Ook deze brug is een erfgoedobject.

De Vapeurbrug gezien vanuit oostelijke richting (linksboven), zuidelijke richting (rechtsboven) en westelijke richting (onder) op 13 december 2025.

Op de foto rechtsboven zijn de betonnen ondersteuningen goed zichtbaar. De watertoren op de achtergrond van de onderste foto is eveneens een beschermd monument. De handbediening van de brug is ook nog aanwezig.

De handbediening van de Vapeurbrug op 13 december 2025.

Deze brug zou de spil kunnen worden in een fiets- en wandelproject dat Moerbeke en Lokeren verbindt. Een belangrijke maar nog steeds onbeantwoorde vraag die is wie de rechtmatige eigenaar van de Vapeurbrug is. De mogelijke eigenaar – de NMBS, de Vlaamse Waterweg, de voormalige suikerfabriek of zelfs de voormalige gemeente Moerbeke – is nog niet duidelijk, en dat vormt een hindernis voor de verdere ontwikkeling van het project. De Provincie Oost-Vlaanderen heeft al ondersteuning toegezegd voor het project, mits de eigendomssituatie wordt opgehelderd [zie 2].

Het station Moerbeke

Ook het voormalige in 1910 gebouwde station van Moerbeke is sinds 1996 een historisch monument. In 1960 werd het station gesloten voor reizigersverkeer en tot 2007 was er nog goederenvervoer van suikerbieten vanuit West-Vlaanderen naar de suikerfabriek in Moerbeke-Waas. Op 21 december 2007 reed de laatste trein beladen met suikerbieten en enkele dagen later maakte de eigenaar Iscal Sugar bekend de suikerfabriek te sluiten.

Het stationsgebouw werd gerenoveerd na jarenlange leegstand en verval. Het gebouw zelf is omgevormd tot tentoonstellingsruimte. De lokettenzaal werd hierbij in de oorspronkelijke toestand hersteld. Links van het station werd een nieuwbouw opgetrokken, die een filiaal van de gemeentelijke bibliotheek en een ontmoetingsruimte huisvest. Op 2 december 2011 werd het geheel officieel geopend.

Het voormalige station van Moerbeke Waas op 13 december 2025.

Voor het station staat de Deutz diesellocomotief 55815 uit 1954 die binnen de suikerfabriek gebruikt werd om goederenwagens met bieten te verplaatsen. Na sluiting van de fabriek werd deze locomotief geschonken aan de gemeente Moerbeke die haar op 18 november 2009 voor het station plaatste op een stukje spoor afkomstig van de spoorverbinding naar de suikerfabriek.

Deutz locomotief 55815 van de suikerfabriek Moerbeke voor het station van Moerbeke op 13 december 2025.

Een andere locomotief bij de Suikerfabriek Moerbeke was de “Oersik” NS 122. Deze door Werkspoor in 1931 gebouwde locomotief werd in 1959 verkocht aan Spoorijzer in Delft. Spoorijzer verving de Kämper benzinemotor door een GM-dieselmotor. Vervolgens kwam de loc bij Shell Pernis terecht en uiteindelijk bij De Suikerfabriek Moerbeke. Na de sluiting van de suikerfabriek werd de ex-NS 122 in 2000 eigendom van de Stichting Locomotor. Deze bracht haar bij de Stoomtrein Goes-Borsele (SGB) onder, waar zij in de oorspronkelijke toestand gerestaureerd werd. De Suikerfabriek Moerbeke is gesloopt, maar twee locomotieven ervan zijn er dus nog.

De NS 122 in de loods van de SGB op 18 februari 2023.

Tekst en foto’s (tenzij anders vermeld): Frits van Buren