Nog even dit — tips, reacties & nieuwtjes

Buiten-gewoon

In deze rubriek brengt Ciril van Hattum spoorse zaken voor het voetlicht die buiten het gewone liggen. Is het niet buiten-gewoon dat sommige ‘trams’ genoeg hebben aan één rail in plaats van twee?

En we bedoelen hier dan één metalen rail, zodat monorail-stelsels buiten beschouwing blijven. De Wuppertaler Schwebebahn in Duitsland startte in 1901 en reed vanaf 27 juni 1903 het gehele traject van Vohwinkel in het westen tot Oberbarmen in het oosten van Wuppertal. Het ontwerp is van Diplomingenieur Eugen Langen: alleen boven de rivier was nog ruimte genoeg om een baan aan te leggen.

Omdat de gehele installatie meer dan een eeuw oud is, wordt de dienst af en toe stilgelegd voor het nodige onderhoud. Maar tot op de dag van vandaag voorziet de Schwebebahn in een grote behoefte: geen last van het overig verkeer en dus snel van het ene punt naar het andere. Van de ’normale’ tram kan dit helaas niet worden gezegd: die werd in 1987 opgeheven.

Wuppertal, bij station Kluse, 23 juni 2001.

Op de foto hierboven rijdt wagen 19 op het traject boven de rivier de Wupper. Het materieel is al een paar keer vernieuwd. De oudste vijftig rijtuigen hebben het lang uitgehouden, maar werden begin jaren zeventig vervangen door het dubbel­gelede materieel op deze foto. Het oorspronkelijke stel 5-22 is als museum­stel bewaard gebleven. Deze laatste staat bekend als de Kaiserwagen: in dit rijtuig maakte keizer Wilhelm II in 1900 een testrit mee.

Het traject is ruim dertien kilometer lang en telt twintig stations. In 2016 is het hier getoonde materieel wederom vervangen door een volgende generatie, niet met onverdeeld succes overigens. De wielstellen van het rijtuig rijden gewoon op hun rail net als bij een gewone tram, alleen rust de bak niet op het wielstel maar hangt hij eronder. De wielen hebben twee flensen, zoals op de foto hieronder is te zien.

Wuppertal-Vohwinkel, Wagenhalle. Op deze foto is een en ander duidelijk te aanschouwen bij een van de wielstellen van rijtuig 5. Op 23 juni 2001 hield het bedrijf open dag; vandaar dat er een meisjeshoofd onder het voorste wiel in beeld is.

Er zijn meer Schwebebahnen in de wereld (geweest), zelfs in Duitsland: we gaan naar Dresden in Sachsen. Ongeveer gelijktijdig met Wuppertal, en eveneens ontworpen door dezelfde Eugen Langen, startte deze Schwebebahn in 1901. Het karakter is echter totaal verschillend. Deze Schwebebahn is slechts 274 meter lang en voert van Loschwitz naar Oberloschwitz, een hoogteverschil van 84 meter. Hier had ook een funiculaire aangelegd kunnen worden. Het dalstation aan de Pillnitzer Landstrasse in het stadsdeel Loschwitz oogt bijzonder fraai, en dateert uit de begintijd:

Schwebebahn in Dresden, 13 juni 2002.

Deze Schwebebahn heeft nog vaker stilgelegen dan die in Wuppertal. Op 31 mei 1991 vond heropening plaats na een zeven jaar durende reconstructie. Ook hierna vond nog stillegging plaats maar sinds 2013 rijdt hij weer redelijk constant. Tot medio 2020 dan, want de kabel moet worden vervangen en de baan opgeknapt. Begin 2021 moet de klus geklaard zijn. Er zijn twee rijtuigen, net als bij een funiculaire. Ook vergelijkbaar is de aandrijving: in tegenstelling tot Wuppertal zijn de wagens niet gemotoriseerd maar worden ze door een kabel omhoog getrokken.

Dresden, met de Elbe op de achtergrond, 13 juni 2002.

Er zijn nog meer ‘trams’ die aan één rail genoeg hebben. Hoewel de steden waar deze te vinden zijn meestal spreken over hun tram, zijn het in feite geleide bussen. Maar ze lijken wel bedrieglijk veel op een tram. Zo ook deze in het Franse Nancy. Gestart in maart 2002, heeft het voertuig inmiddels zijn langste tijd gehad. Evenals in Caen, waar ook een TVR-geleide bus heeft gereden tot eind 2017, zal in Nancy de bus worden vervangen door een echte tram. TVR staat voor ‘Transport Routier sur Voie Réservée’. Heeft een normale tram twee rails en één bovenleiding, hier is het net andersom: één rail en twee bovenleidingdraden.

Nancy, Viaduc Kennedy. STAN 9 (lijn T1) op 7 maart 2011.

Opmerkingen:

Alle foto’s zijn gemaakt door de auteur, Ciril van Hattum

Reactie

En alweer ontving de redactie van NVBS-Actueel een interessante reactie op de vorige ‘buiten-gewoon’. John Krijgsman uit Rotterdam bezocht de locatie van het partizanenmonument bij Jablanica op 24 juni 2018, bijna dertig jaar later. Alles was er nog, deels vergaan en deels een beetje opgeknapt. Hij stuurde foto’s en schreef er ook wat bij:


De spoorbrug over de Neretva

Met plezier heb ik weer jullie nieuwsbrief gelezen. Bij de foto van Jablanica (nu in Bosnië en Herzegovina gelegen) kan ik nog wat toevoegen. Ik kwam er voorbij op 24 juni 2018, dus bijna 30 jaar nadat Ciril van Hattum er was.

In Jablanica, gelegen aan de oude spoorlijn van Sarajevo naar Dubrovnik, vertelt dit monument het verhaal van de partizanenstrijd. Een stuk geschut, een loco­motief met goederenwagen en een vernielde spoorbrug. Foto: Ciril van Hattum, 5 juli 1989.

Het monument in Jablanica op 24 juni 2018. Foto: John Krijgsman.

De situatie is op mijn foto’s nog grotendeels ongewijzigd ten opzichte van de foto van Ciril. Het stuk geschut is verplaatst en staat afgebladderd en scheefgezakt (en op wielen van een ander type, of misschien is het wel een ander exemplaar) buiten beeld op een veld vóór de brug. Aan de goederenwagen is enig oplapwerk verricht. Onder andere zijn de ventilatieroosters verdwenen. Een verblijf in weer en wind is natuurlijk niet best voor de conditie van hout en ijzer. Op de andere (oostelijke) oever is ook nog een goederenwagen te zien. Die is mij toen niet opgevallen. Het witte gebouw op de achtergrond dient voor de bewaking en verdediging van de brug, zoals in Midden- en Oost-Europa gebruikelijk was.

Stoomloc 73 018 als monument bij Jablanica, 24 juni 2018. Zusterloc 73 019 is in het bezit van de Oostenrijke Club 760 (naar de spoorbreedte van het meeste smalspoor in voormalig Oostenrijk-Hongarije, dus ook in Bosnië) en rijdt sinds 2015 op de Pinzgauer Lokalbahn. Foto: John Krijgsman.

Ik was in 2018 verrast door dit monument toen ik er per auto onderweg van Sarajevo naar Mostar passeerde en ben op internet gaan zoeken naar de achtergrond er van. Wikipedia vertelt een onvolledig en deels onjuist verhaal. Ik heb op ditisbosnie.nl/jablanica informatie gevonden die meer aansluit bij hetgeen ik ter plaatse heb gelezen.

De spoorbrug over de Neretva in de smalspoorlijn van Sarajavo naar Mostar en Ploce is in januari 1943 opgeblazen door de Partizanen van Tito, die op de westoever klem zaten tussen uit het westen oprukkende Duitse, Kroatische en Italiaanse troepen en Četniks op de oostoever. De door Četniks bewaakte spoorbrug bij Jablanica was de enige manier om de rivier over te steken. De Partizanen konden geen kant op en bedachten een list: zij bliezen de spoorbrug op. Daaruit concludeerden de Duitsers en hun trawanten dat de Partizanen langs de rivier naar het noorden wilden vluchten en trokken dus noordwaarts.

Ook de Cetniks lieten de aandacht bij de onbruikbare brug verslappen. De brug was beschadigd maar kon door de Partizanen redelijk snel hersteld worden. Zij trokken de rivier over en kregen op de oostoever gebieden in handen. De Duitsers kwamen terug en verwoestten de brug grondiger. Na de Tweede Wereldoorlog werd er een nieuwe brug gebouwd voor de smalspoorlijn.

In 1969 werd door de Joegoslavische regisseur Veljko Bulajic een film (Battle on Neretva) gemaakt over de Partizanenstrijd, met onder andere de beroemde acteurs Yul Brynner en Orson Welles. Voor een realistische weergave van het opblazen van de brug werd besloten de sinds 1966 buiten gebruik zijnde brug werkelijk op te blazen. Achterliggende gedachte was dat de locatie daarna een toeristische attractie kon worden ter herinnering aan de heldhaftige Partizanen­strijd.

De opnamen van het opblazen van de brug waren echter onbruikbaar voor de film, omdat er vooral rook- en stofwolken door het beeld dwarrelden en het instorten van de brug amper te zien was. In de film zijn uiteindelijk beelden gemonteerd die in een studio in Praag gemaakt zijn met een model van de brug. Sommige bronnen beweren dat de brug speciaal voor de film was gebouwd en dat er zelfs na de mislukte eerste opnamen nog een brug zou zijn gebouwd waarmee de tweede poging tot vastlegging van het instorten nogmaals mislukte. Die verhalen lijken zeer onwaarschijnlijk.

De film staat bekend als de beroemdste en duurste Joegoslavische filmproductie. De film­poster werd, in ruil voor een kist Joego­slavische wijn, geschilderd door Pablo Picasso.

Op YouTube is een aantal filmpjes over de brug in Jablanica te vinden:

Dit filmpje en ook dit filmpje zijn met een drone gefilmd en geven een snel overzicht over de situatie. Op een traag en voor mij onverstaanbaar filmpje (deels in spiegelbeeld afgespeeld) uit 2020 is te zien dat inmiddels gewerkt wordt aan conservering van de ingestorte brug en dat de loc een nieuw verfje heeft gekregen. Hierin is ook te zien dat er op de oostelijke oever een stuk spoor ligt met de inmiddels in staat van ontbinding verkerende goederenwagen. Op die oever ligt sinds 1966 het station Jablanica (niet te verwarren met een gelijknamig station in Servië) aan de normaalspoorlijn van Sarajevo naar Mostar en Ploce. Deze lijn geldt als een verbouwing van de smalspoorlijn maar is over grote delen volstrekt anders getraceerd. Er stoppen per etmaal twee Talgo treinparen Sarajevo – Capljina v.v.

Op een filmpje uit 1978 is te zien dat Josip Broz Tito, de leider van Joegoslavië, in Jablanica de herdenkingsplek in gebruik stelt ter herinnering aan de slag om de Neretva, toen 35 jaar geleden. De spoorbrug ligt dan nog ‘geknakt’ in de rivier. Blijkbaar is één deel later terzijde geschoven, dat deel ligt nu tegen de westoever. Van een stoomlocmonument is op het filmpje uit 1978 nog niets te zien, dus dat is blijkbaar later opgericht. Maar in ieder geval vóór 1989, gezien de foto van Ciril.

John Krijgsman

Lees ook John Krijgsman zoekt de grenzen op in NVBS Actueel, juni 2018.


Spoorraadsel

Het Spoorwegmuseum heeft of krijgt regelmatig vragen waarop het geen ant­woord heeft. Het moet raar lopen als er binnen de NVBS niet iemand is die zo’n vraag wel kan beantwoor­den.

Het Spoorwegmuseum lijkt te grossieren in raadselachtige kastjes en kistjes. Deze keer zien we een kistje met daarin een verzameling profielen, houdertjes, wieltjes etc. Op de wieltjes staat “w.w. teverz. dr. mag niet opgaan” of juist “moet opgaan”. Wat zouden deze voorwerpen kunnen zijn? Vermoedelijk komt dit kistje uit een werkplaats, maar verder hebben ze bij het museum geen idee.

Weet jij meer? Mail dan naar Tuur Verdonck, conservator Techniek en Spoorweg­innovatie van het Spoorweg­museum: t.verdonck@spoorwegmuseum.nl.

Het vorige spoorraadsel

In het vorige nummer lieten we dit apparaat zien. Vermoedelijk is dit bedoeld om de trekkracht van draden mee te controleren, maar informatie ontbreekt. Is dit gebruikt geweest bij trekdraden van seinen en wissels? Of moeten we eerder aan de bovenleiding denken? Er zijn (nog) geen reacties gekomen op dit raadsel.

In het augustusnummer lieten we een kastje zien met van binnen een opwind­slagwerk. Michiel Kreuze meldde dat tot eind jaren negentig op de stations langs de Maaslijn soortgelijke klokseinen hebben gehangen die de komst van een trein aankondigden.




Print Friendly, PDF & Email

Nog even dit…

Reacties van lezers, aanvullingen op eerdere artikelen, oproepen en leuke nieuwtjes. Dit zijn zaken die thuis­horen in “Nog even dit…”. Heb je ook iets te melden? Laat het ons weten!

Mail de redactie


De spooragenda is een initiatief van kennisnetwerk Railforum. Hierin worden bijeenkomsten vermeld die interessant zijn voor professionals en andere belang­stellenden in de spoor­wereld. Ook de NVBS is bij deze agenda aan­gesloten.

Meer nieuws

Op onze website vind je activiteiten van de NVBS.

Ook is er een railagenda met informatie over andere eve­ne­men­ten en tentoonstellingen.

Dagvers nieuws vind je verder op de NVBS-pagina op Facebook.


Waar is dit geschilderd?

Niek van Omme en zijn achternicht Corinne zijn initiators van een tentoon­stelling van schilderijen van Arie Wassenburg, zijn oom. Die begon 100 jaar geleden met schilderen en is 50 jaar geleden overleden. De tentoon­stelling is van 10 oktober 2020 tot eind februari 2021 te zien in Museum Paul Tetar van Elven in Delft.

Op een van de schilderijen van Arie Wassenburg staat een blauwe tram. De vraag: waar is dit? Volgens Niek van Omme zijn er twee mogelijk­heden: de Haarlemmer­straat in Haarlem of het Stations­plein Amsterdam CS. Reacties zijn welkom: nieuwsbrief@nvbs.com.


Eisenbahn-Romantik

Op 30 oktober 2020 wordt de duizend­ste aflevering van het ook bij Nederlandse treinenliefhebbers populaire programma Eisenbahn-Romantik uitgezonden. Het pro­gram­ma is in 1991 bij de Duitse zender Südwest 3 ontstaan vanuit een door Hagen von Ortloff gepresenteerde pauzevulling, die meer en meer uitgroeide tot een complete uit­zen­ding.

Met ingang van 1994 kreeg Eisen­bahn-Romantik bij de zender SWR, die het gebied van Baden-Würt­tem­berg en Rheinland-Pfalz bestrijkt, vaste uitzendtijden. Boven­dien worden uitzendingen overgenomen door onder meer Arte, 3Sat en een aantal regionale Duitse zenders. Eisenbahn-Romantik was voor opnames ook actief in Neder­land, hetgeen in uitzendingen over het Spoorwegmuseum (OntraXS), de RTM, de SHM, VSM, en de ZLSM resulteerde.

Alle uitzendingen zijn inmiddels ook op internet te volgen via www.eisenbahn-romantik.de en www.youtube.com/eisenbahn-romantik. Via uitgeverij VG Bahn zijn de tijdschriften Züge en Eisenbahn-Romantik verkrijgbaar.

De inmiddels gepensioneerde presentator Hagen von Ortloff op locomotor 311 in het Spoor­weg­museum, 6 maart 2015. Foto: Rein Korthof.


Railtheater Amsterdam (RTA)

Vooralsnog is het RTA niet in de gelegenheid om bijeen­komsten te orga­ni­seren. Als alternatief is er een Digitaal Railtheater op YouTube. Hier worden regelmatig filmpjes aan toe­gevoegd. De links naar deze filmpjes vind je op www.railtheater.nl.