Iconische bovenleiding tussen Hilversum en Utrecht

De Gotische Bogen

Op uitnodiging van de NVBS verzorgde Fabian Vendrig onlangs een presentatie over de beroemde Gotische Bogen langs de spoorlijn tussen Hilversum en Utrecht. De lezing werd eerder gegeven voor de Historische Vereniging Maartensdijk en vormde tevens de inleiding op een docu­men­taire die voor 24Trains.tv werd geproduceerd.

Hoewel de documentaire uitgebreid ingaat op de geschiedenis van deze bij­zon­dere bovenleidingportalen, bood de presentatie wat extra ruimte voor aan­vullen­de foto’s en achtergrondinformatie over een van de meest karakteristieke boven­leidingsportalen van Nederland.

24 oktober 2021: Gotische Bogen bij de overweg Groenekan. Foto: Fabian Vendrig.

Van stoom naar elektrische tractie

Met de opening van de eerste spoorlijn tussen Amsterdam en Haarlem op 20 september 1839 begon het Nederlandse landschap geleidelijk te veranderen. In 1874 werd de Oosterspoorweg voltooid, waarmee Amsterdam en Zutphen met elkaar werden verbonden. De lijn werd aangelegd door de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSM), die via Hilversum en Blauwkapel ook een eigen verbinding naar Utrecht realiseerde. Daarmee ging zij de concurrentie aan met de Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij (NRS), die Utrecht al had bereikt. Het eindpunt lag aan de Maliebaan, waar tegenwoordig het Spoorwegmuseum is gevestigd.

Vanaf het begin van de twintigste eeuw werd het Nederlandse spoorwegnet stapsgewijs geëlektrificeerd. Na de introductie van de eerste elektrische treinen tussen Rotterdam en Scheveningen in 1908 volgden steeds meer trajecten. Een belangrijke mijlpaal was de voltooiing van de elektrificatie van het Middennet op 15 mei 1938, waarbij in twee jaar tijd circa 660 kilometer spoor van bovenleiding werd voorzien.

Materieel van de NS bestemd voor de uitbreiding van de dienst op het Middennet in mei 1938 staat voorlopig opgesteld op het emplacement van Maarn. Collectie NVBS-Railverzamelingen.

Een oplossing voor materiaalschaarste

Ook de spoorlijn Hilversum – Utrecht Maliebaan stond op de lijst om te worden geëlektrificeerd. In 1938 ontwierp ingenieur en architect Jacob Cuperus hiervoor een opvallende serie betonnen bovenleidingportalen.

Ontwerp tekening Gotische Bogen. Collectie: Utrechts Archief.

Door de schaarste aan staal en ijzer aan het einde van de jaren dertig moest naar alternatieven worden gezocht. Cuperus koos voor gewapend beton en ontwierp driescharnierbogen met een kenmerkende spitsboogvorm. Het resultaat was een serie elegante constructies die sterk deed denken aan de gotische architectuur, waaraan zij later hun bijnaam zouden ontlenen.

Ontwerptekening Gotische Bogen. Collectie: Utrechts Archief.

De aanleg van de bovenleiding begon in het najaar van 1939. Ondanks de moeilijke omstandigheden tijdens de Tweede Wereldoorlog konden op 4 mei 1942 de eerste elektrische treinen over het traject rijden.

In totaal werden 188 Gotische Bogen geplaatst tussen de spoorwegovergang aan de Oude Amersfoortseweg in Hilversum en Blauwkapel. Sindsdien zijn zij uitgegroeid tot een onmiskenbaar onderdeel van het landschap tussen Utrecht en Hilversum.

Collectie NVBS-Railverzamelingen

Drie verschillende typen

Hoewel de meeste reizigers de portalen vooral als één geheel ervaren, bestaan er drie verschillende uitvoeringen. Het meest voorkomende type is de open stan­daard­boog. Dankzij de open constructie hadden machinisten beter zicht op de seinen (tot 1962 stonden hier armseinen).

Open boog bij Groenekan, 24 oktober 2011. Foto: Fabian Vendrig

Daarnaast bestaat een verlengd open type, dat onder meer werd toegepast op locaties waar extra ruimte nodig was, bijvoorbeeld in de omgeving van stations. Deze uitvoering mist de karakteristieke spits aan de bovenzijde.

Open bogen met middenstuk, Hollandsche Rading 24 oktober 2026. Foto: Fabian Vendrig.

Het derde type betreft de gesloten boog. Deze komt veel minder voor en werd gebruikt op plaatsen waar bovenleidingssecties aan de constructie moesten worden bevestigd.

Bij Maartensdijk, datum onbekend. Foto: Historische Vereniging Maartensdijk.

Treinverkeer onder de bogen

Een TGV-Atlantique 325 onder de Gotische Bogen, november 1993. Collectie: NVBS-Railverzamelingen.

Rijksmonument

Dat de historische waarde van de Gotische Bogen breed wordt erkend, bleek al in 1994. Nadat nabij station Hilversum Sportpark vijf portalen door een kraanwagen werden vernield, werden deze hersteld of vervangen.

Een nog belangrijker stap volgde in 2001, toen ze werden aangewezen als Rijks­monument. Daarmee zijn de portalen beschermd erfgoed geworden. Wanneer een boog beschadigd raakt of vervangen moet worden, dient dit te gebeuren met behoud van het oorspronkelijke karakter.

Ruim tachtig jaar na hun aanleg bepalen de Gotische Bogen nog altijd het gezicht van deze spoorlijn en zijn ze duidelijk herkenbaar in het landschap. Ze vormen niet alleen een technisch overblijfsel uit de vroege periode van de spoorweg­elektrificatie, maar zijn ook een uniek voorbeeld van Nederlandse spoorweg­architectuur dat nog dagelijks in gebruik is.

Een Koploper onder de bogen op 29 maart 2024 bij Groenekan-Noord. Foto: Fabian Vendrig.

De PowerPoint van de presentatie is hier te bekijken (pdf). Op 14 september 2027 zal Fabian de presentatie weer geven bij de NVBS-afdeling ’t Gooi.

De documentaire is hier te zien bij 24Trains.tv, partner van NVBS.

Tekst: Fabian Vendrig